Problematyka odszkodowań za wywłaszczenie nieruchomości pod drogi publiczne należy do jednych z najbardziej istotnych zagadnień na styku prawa administracyjnego i inwestycyjnego. Funkcjonuje kilka trybów przejmowania nieruchomości, które – choć prowadzą do podobnego skutku w postaci utraty prawa własności – różnią się zarówno przebiegiem procedury, jak i zasadami ustalania oraz wypłaty odszkodowania. Szczególne znaczenie ma tu zestawienie klasycznego trybu wywłaszczeniowego przewidzianego w ustawie o gospodarce nieruchomościami z regulacjami specustawy drogowej (ZRID), która wprowadza rozwiązania uproszczone i przyspieszone. Celem artykułu jest uporządkowanie tych trybów oraz wskazanie najważniejszych podobieństw i różnic z perspektywy odszkodowawczej.
TRYBY PRZEJMOWANIA NA WŁASNOŚĆ NIERUCHOMOŚCI DROGOWYCH
Przejęcie nieruchomości pod drogi publiczne nastąpić może w kilku trybach. Zaczynając od uregulowań ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2026 r., poz. 399) (dalej jako: „ugn”), wyróżnić można:
- 1) wywłaszczenie na podstawie art. 112 ust. 1 ugn, zwane często „wywłaszczeniem zwykłym”. Dokonywane jest w trybie decyzji administracyjnej i dotyczy nieruchomości przeznaczonych w planach zagospodarowania przestrzennego na cele publiczne albo objętych decyzją o lokalizacji inwestycji celu publicznego. Warunkiem wszczęcia postępowania jest brak możliwości nabycia nieruchomości w drodze umowy. Wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego następuje z urzędu na rzecz Skarbu Państwa, a także na skutek zawiadomienia złożonego przez podmiot, który zamierza realizować cel publiczny, a gdy wywłaszczenie ma nastąpić na rzecz jednostki samorządu terytorialnego – postępowanie jest wszczynane na wniosek jej organu wykonawczego. Postępowanie prowadzi starosta, a ustalenie odszkodowania powinno nastąpić w decyzji o wywłaszczeniu wydawanej przez starostę;
- 2) podział i wydzielenie działek pod drogi publiczne na wniosek właściciela (art. 98 ugn). Przesłanką do podziału jest samo przeznaczenie gruntu pod drogę publiczną. W doktrynie i orzecznictwie powszechnie przyjmuje się, iż przebieg przyszłej drogi, o której mowa w art. 98 § 1 ugn, winien wynikać z planu miejscowego, a w przypadku jego braku z ostatecznej decyzji o lokalizacji inwestycji celu publicznego. Skutkiem prawnym podziału jest:
- przejście z mocy prawa prawa własności odpowiednio na rzecz gminy, powiatu, województwa lub Skarbu Państwa,
- wygaśnięcie użytkowania wieczystego,
- obowiązek zapłaty odszkodowania.
Kolejnym aktem prawnym, na mocy którego Skarb Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego nabywały własność nieruchomości drogowych, jest ustawa z dnia 13 października 1998 r. Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz. U. z 1998 r. Nr 133, poz. 872). W art. 73 uregulowano przejście z dniem 1 stycznia 1999 r. na własność SP lub jednostki samorządowej nieruchomości pozostających w dniu 31 grudnia 1998 r. w ich władaniu i zajęte pod drogi publiczne, a niestanowiące ich własności.
Aby przeczytać artykuł w wersji elektronicznej, musisz posiadać opłaconą PRENUMERATĘ.